آکاآپ: در کشور ایران قلعه های فراوانی در شهرها یا کوهستان ها ساخته شده است که بسیاری از این قلعه های صعب العبور برای دور ماندن از دشمن ساخته شده و کارکرد نظامی دارند یا به قصد دفاع تشکیل شده اند . یکی از قلعه های قدیمی که از مکان های مهم اقوام مانایی و ماد ها بوده و قدمتی 3000ساله دارد ، قلعه ضحاک است .

قلعه ضحاک

قلعه ضحاک یا قلعه آژدهاک که با نام محلی نارین قالا نیز شناخته می‌شود، در ۲۰ کیلومتری جنوب شرق شهرستان هشترود در استان آذربایجان شرقی قرار دارد. قلعه ضحاک را از بناهای بازمانده پایان دوره اشکانی و ساسانی می‌دانند. کارکرد این قلعه به طور واضح مشخص نیست. برخی براین عقیده‌اند که بنا کارکرد نظامی داشته و برخی دیگر کارکرد آن را مثل دیگر قلعه‌های ایران دانسته‌اند. برخی محققان سابقه قلعه را به قبل از اشکانیان نیز می‌رسانند و آن را مربوط به آژدهاک مادی می‌دانند که تا دوره تیموریان برپا بوده است و چون بنا در دوره اشکانی رونق بسیاری داشته است، اکثرا آن را مربوط به دوره اشکانی می‌دانند. در حال حاضر برج های دیده‌بانی اشکانی بنا همچنان سالم مانده‌اند. در بررسی باستان‌شناسی منطقه، سفال‌هایی به دست آمده که مربوط به حاکمیت‌های پیش از اشکانیان است.

قلعه ضحاک

موقعیت مکانی قلعه ضحاک

قلعه ضحاک یا آژدهاک یا داش قلعه  در 20 کیلومتری جنوب شرق شهرستان هشترود در استان آذربایجان شرقی قرار دارد. موقعیت مکانی قلعه ضحاک 28 کیلومتری شرق عجب شیر و در ساحل شرقی دریاچه ارومیه و در 95 کیلومتری جنوب تبریزمی باشد. این قلعه با نام محلی نارین قالا و در تاریخ با نام های متعددی از جمله ؛ ضحاک اژدهاک ، قیز قلعه سی ، داش قلعه سی ، باروآس ، رویی دژ و قلعه گویی نامیده شده است .

قلعه ضحاک

 

تاریخچه قلعه ضحاک

یک هیئت باستانشناسی آلمانی در سال 1971 میلادی قلعه ضحاک را برای اولین بار مورد بررسی و تحقیق قرار داد. از آثار باقی مانده برج های نیم استوانه ای به نام دروازه قلعه و پوشش دیوار ها که از سنگ های مکعب مستطیلی است مشخص شده است که قلعه ضحاک را از بناهای بازمانده پایان دوره اشکانی و ساسانی می دانند.

در بررسی باستان شناسی منطقه، سفال هایی به دست آمده که مربوط به حاکمیت های پیش از اشکانیان است به همین خاطر بسیاری از محققان قدمت این قلعه را مربوط به آژدهاک مادی می دانند که تا دوره تیموریان برپا بوده است اما چون چون این قلعه در دوره اشکانی رونق زیادی داشته و چون برج های دیده بانی اشکانی نیز همچنان سالم است ، آن را مربوط به دوره اشکانی می دانند.

کاربرد قلعه ضحاک هشترود

قلعه هشترود نیز یکی از قلعه هایی است که در منطقه ای کوهستانی و صخره ای ساخته شده است که شواهد نشان می دهد به احتمال بسیار، دژی نظامی بوده است.از این قلعه که به عنوان یک دژ استفاده می شده ، از سه طرف مشرف به پرتگاه بوده و دیوار های آن کنده کاری شده است . این قلعه که به عنوان دژ شناخته می شد، دارای معماری است که کارکرد نظامی آن را به ذهن نزدیک می کند.

قلعه ضحاک

 

وجه تسمیه قلعه ضحاک

ضحاک سمبل مردی است که ابلیس بر شانه هایش بوسه زد و از جای بوسه دو مار رویید که باید هر روز مغز تازه دو جوان را می خوردند بنابراین ضحاک هر روز مغز دو جوان ایرانی را به مارها می داد تا سیر شوند تا اینکه آهنگری درفش کاویانی بر دوش از شهری در نزدیکی این قلعه به نام خروجستان قیام کرد و ضحاک را به زیر تخت کشید.

این قلعه را برخی همان قلعه مادی آژدهاک می دانند و قسمتی از دیوار اورارتو در این محل را دلیلی برای اثبات این امر می دانند. مینورسکی در سال 1943 و بار دیگر در سال 1964 نام کهن قلعه ضحاک را بر آن داده و معتقد است که قلعه ضحاک با محلی که بطلمیوس به عنوان فاناسپا از آن نام برده مطابقت دارد.

در منابع یونانی و نوشته های پلوتارک از قلعه ضحاک با واژه هایی مانند «فراسپ»، «فاناسپا» که به معنی اسب باری، اسب تیزرو و اسب پیش رونده است ، یاد شده است .پلوتارک در نوشته های خود به شکست آنتونی رومی از فرهاد چهارم اشکانی به علت راه های کوهستانی کَس نگذر، زمستان سخت «کهرتون» یا «هشترود»، خطاهای استراتژیکی، تاکتیکی و سیاسی فرمانده خودخواه رومی، مبارزه مردانه مردم منطقه، دفاع قهرمانانه فراسپ، مبارزه همگان علیه ارتش روم و استحکامات فراسپ در سال 36 ق. م در قلعه فراسپ بعد از 27 روز نبرد اشاره دارد . در این نبرد 35 هزار نفررومی کشته شدند.

قلعه دیدنی ضحاک

 

معماری قلعه ضحاک

قلعه ضحاک به طول 10کیلومتر و به عرض 2کیلومتر است و از سه طرف مشرف به پرتگاه می باشد . بخش های تشکیل دهنده این قلعه عبارتند از مخازن سنگ ، آب انبار ، آسیاب ، سالن شورا ، حمام و ده ها آثار دیگر وجود دارد .

نیمی از اتاق های قلعه بی سقف در زمین کنده شده و نیم دیگر در کوه و به صورت حفره ای می باشد و این حفره ها دارای آب انبار هستند. دیوارهای این قلعه کنده کاری شده است . طاقچه های کوچکی بر دیوار های این حفره های سنگی ، وجود دارد. تک حفره هائی نیز که در صخره های عمودی کوه کنده شده اند در این قلعه دیده می شود.

در دامنه کوه مقابل آب چشمه ای قرار دارد از روی پشته مابین ، با فشار متوسط لوله هایی که در زمین کار گذاشته شده می گذرد و به ارتفاع قلعه می رسد . بستر لوله به عرض 50 سانتی متر و عمق یک متر است . لوله های گلی از تکه های خورد تکمیل شده در یکدیگر رفته و در بستر قرار گرفته اند .

فضای اطراف قلعه حفره هایی وجود دارد که نشان دهنده تاراج و کندو کاوهای غیر مجاز غارتگران برای یافتن عتیقه است .

تنها بنای که از قلعه تقریبا سالم مانده، چهارطاقی است اما این بنا نیز با گذشت زمان، پوشش طاق و یکی از پایه های آن تخریب گشته و دوباره بازسازی شده است. در این قلعه یک تالار وسیع 11 در 11 با راهروهای جانبی کشف شده است که این راهرو با گچ بری ها در طرح و نقش های متنوع انسانی و حیوانی ، نقوش هندسی و گل و گیاه با رنگ های اخرایی، زرد، آبی و سبز تزیین شده اند..

آجرهایی با ابعاد 32 در 32 و ارتفاع 10 سانتی متری و گچ ، مصالح به کار رفته در این چهارطاقی است. این قلعه روی تپه ای مسطح قرار دارد.

نگاره به دست آمده این قلعه ، تصویر کلاغی است که پنجه بر پشت گاو زده وشبیه میترا در آیین مهر است . در کنار این نگاره ، نگاره های دیگری مانند یک سرباز پارتی، سر چند شیر در حال غرش، تصویر یک ایزدبانو، تصویر یک مرد در درون گل نیلوفر با پرتوهای خورشید نیز وجود دارد.

قلعه ضحاک

قلعه ضحاک